♦TS. Nguyễn Thị Thanh Hòa

        Chính hội năm làng Mọc diễn ra vào hai ngày 11 và 12 tháng Hai (âm lịch). Đây không những là di sản phi vật thể quốc gia độc đáo mà còn là minh chứng cho truyền thống đoàn kết, gắn bó, tương trợ lẫn nhau, thể hiện tình nghĩa thắm thiết của người dân Thăng Long xưa, Hà Nội nay.

       Các làng vùng Mọc

     Căn cứ vào các nguồn tư liệu còn lưu tại địa phương, vùng Mọc là địa bàn quần cư sớm của người Việt cổ. Cho đến thế kỷ XIII, tại vùng này đã có một dải tám cụm dân cư (tám làng) gọi chung là Kẻ Mọc, tên chữ là Nhân Mục. Làng Hoà Mục sớm tách ra thành xã riêng. Bảy làng còn lại, vào giữa thế kỷ XVII, đã hình thành hai đơn vị hành chính cấp cơ sở là Nhân Mục Cựu và Nhân Mục Môn, lấy đường Lai Kinh (con đường thiên lý từ phía Tây về Kinh thành Thăng Long) làm ranh giới.

          Xã Nhân Mục Môn nằm sát đường Lai Kinh, gồm năm thôn: Lý (sau đổi thành Giáp Nhất), Quan Nhân, Hoa Linh (từ năm 1841 trở đi đổi thành Chính Kinh vì kỵ huý mẹ vua Thiệu Trị là bà Hồ Thị Hoa), Cự Lộc và Phùng Khoang (thôn này đến năm Bảo Thái thứ tư (Quý Mão, 1723) được nâng thành xã và cắt về tổng Thiên Mỗ, huyện Từ Liêm, song vẫn sinh hoạt thờ cúng, lễ hội với các làng Mọc khác).

       Xã Nhân Mục Cựu là phần đất phía Đông Kẻ Mọc, gồm hai thôn Thượng Đình (Mọc Thượng) và Hạ Đình (Mọc Cựu). Theo cuốn Quốc sử tạp lục của Nguyễn Thiệu Lâu, người làng Hạ Đình cho rằng cái tên mang tính thuần Việt “Kẻ Mọc” sau được Hán - Việt hoá thành “Mộc Cự” để chỉ vùng đất này, nơi có nhiều cây to, rậm rạp (Cự Mộc) sau đổi thành Cự Lộc với mong muốn dân làng có cuộc sống tốt lành, nhiều phúc lộc. Từ làng Cự Lộc, cư dân chuyển đến lập nghiệp ở các làng Mọc khác.

     Từ 01/7/2025 khi tổ chức chính quyền hai cấp, trong năm làng Mọc có 4 làng thuộc phường Thanh Xuân bao gồm Giáp Nhất, Quan Nhân, Chính Kinh, Cự Lộc; làng Phùng Khoang thuộc phường Đại Mỗ. 

Kiệu bay luôn là màu sắc bí ẩn linh thiêng của lễ hội 5 làng Mọc.

           Từ 1/7/2025 khi sát nhập chính quyền hai cấp: trong năm làng Mọc có 4 làng thuộc Phường Thanh Xuân bao gồm Giáp Nhất, Quan Nhân, Chính Kinh, Cự Lộc; làng Phùng Khoang thuộc phường Đại Mỗ. Trong khuôn khổ của bài viết, chúng tôi đi sâu giới thiệu về bốn ngôi làng trên gắn với hệ thống di sản văn hoá còn lưu giữ, các ngôi làng còn lại của vùng Mọc sẽ được bàn đến ở nghiên cứu sau.

          Lễ hội năm làng Mọc

Hội Mọc mùa xuân có từ lâu đời qua câu ca dao: 

Làng Mọc mở hội tháng hai

Rước hôm mười một, mười hai rõ ràng

Nhất vui mở hội năm làng,

Để cho thiên hạ phố phường vào xem.

Nào là hương án long đình

Phường bồng, phường trống rập rình theo sau.

Tương truyền, vào một năm do thiên tai nên người dân quanh vùng lâm vào tình cảnh đói kém. Người dân làng Phùng Khoang được vua cho nấu cháo, cơm nắm để phát cho người dân. Một cậu bé khi nhận được nắm cơm đã chia cho bốn cậu bé khác cùng ăn. Sau này, năm người đã kết nghĩa anh em, cùng lập nghiệp ở vùng này, tạo dựng thành những ngôi làng trù phú mà sau này chính là 5 làng Mọc. Lễ hội 5 làng Mọc được hình thành từ tục kết chạ giữa năm làng Giáp Nhất, Chính Kinh, Cự Lộc, Quan Nhân và Phùng Khoang. Năm làng Mọc, mỗi làng thờ một vị Thành hoàng làng riêng: Làng Giáp Nhất thờ Phùng Luông - một vị tướng dưới thời Bố Cái Đại vương Phùng Hưng; Làng Cự Chính thờ Đức Thánh Lã Đại Liệu - một nha tướng dưới thời Ngô Quyền; Làng Quan Nhân thờ Trung Nghĩa Đại vương Hùng Lãng Công - người có công đánh giặc Nam Chiếu và phối thờ phu nhân là Thánh bà Trương Mỵ Nương; Làng Phùng Khoang thờ Đoàn Thượng tướng quân - một trung thần thời Lý. 

Lễ hội năm làng Mọc là lễ hội vùng dọc sông Tô Lịch, trước khi sáp nhập chính quyền hai cấp, lễ hội ở đây được tổ chức tại bốn đình thuộc hai quận gồm: Giáp Nhất, Cự Chính, Quan Nhân (phường Nhân Chính, quận Thanh Xuân) và Phùng Khoang (phường Trung Văn, quận Nam Từ Liêm).

Từ năm 1992, người dân 5 làng đã thống nhất 5 năm tổ chức hội một lần. Hội sẽ diễn ra vào hai ngày 11, 12 tháng Hai, luân phiên từng làng đăng cai. Những năm không phải hội lớn thì mỗi làng đều tổ chức hội lệ.

Trước ngày hội, chính quyền và đại diện nhân dân của 5 làng cùng nhau họp bàn và thực hiện các nghi lễ như: Lễ mở cửa đình, lễ rước nước, lễ mộc dục, lễ y phong… Ngày chính hội, các làng rước Thánh theo đội hình: Đi đầu đoàn rước là 5 lá cờ ngũ sắc tượng trưng cho ngũ hành, tiếp đến là đội múa cờ, múa rồng, rồi trống, chiêng, đội sư tử, đội ngựa, voi, đội múa bồng, hương án, long đình, đội cờ, đội lỗ bộ, phường bát âm, kiệu Thánh, kiệu bát cống, kiệu hoa, voi nan, ngựa gỗ… Ngoài phần lễ, hội 5 làng Mọc còn có nhiều trò chơi dân gian như đánh cờ người, đi cầu treo, bắt vịt dưới ao, đập niêu, bịt mắt bắt dê, chọi gà, đánh đu, tổ tôm điếm, đánh vật; buổi tối thường có hát chèo, hát ả đào; ngày nay là các hoạt động văn nghệ, thể thao…

Nét đặc sắc trong lễ hội 5 làng Mọc là nghi lễ rước nước. Đi đầu là 5 lá cờ ngũ sắc, sau đó lần lượt là các đội múa cờ, trống, múa sư tử, ngựa hồng, ngựa bạch, múa bồng, hương án, đoàn phật tử, bát bửu, chấp kích, phường đồng văn, múa sinh tiền, trống bản, kiệu long đình, lỗ bộ, phường bát âm, kiệu Thánh, đội múa lân, rồng cùng đông đảo dân làng và khách thập phương.

Sau năm 1953, do đời sống kinh tế khó khăn, hội 5 làng Mọc tạm dừng tổ chức. Đến năm 1996, hội làng Mọc được mở trở lại; năm 2021, “Lễ hội 5 làng Mọc” được Bộ Văn hoá - Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hoá phi vật thể cấp quốc gia./.

--------------------------------------

Tài liệu tham khảo

1. Nguyễn Thiệu Lâu (1994), Quốc sử tạp lục, Nxb. Mũi Cà Mau

2. Đỗ Thỉnh (1995), Di tích và văn vật vùng ven Thăng Long, Nxb. Hội nhà văn

3. Đỗ Thỉnh (1986), Từ sông Tô đến sông Nhuệ (địa chí), Nxb. Hà Nội

4. Thanh Quy (2024), Lễ hội 5 làng Mọc - Một di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia độc đáo đăng trên sovhtt.hanoi.gov.vn, Sở Văn hoá - Thể thao Hà Nội